अनुरोध

रुवाएर जाउ तर रोएर नजाउ

बाध्यताले भनेथें मसँग नआउ

तिम्रो आँशुले पोल्छ मेरो छाती

टिलपिल गरेर मलाई नजलाउ !!

मेरो खुसीहरुमा सधै तिमी आउ 

तिमीलाई दुख परे मलाई बोलाउ

तिम्रो सम्झनामा नआउँला बरु 

तर नभन मलाई बिर्सीएर जाउ !!

आँखामा गाजल सधैभरी लाउ 

तर त्यो गाजल आँशुले नबगाउ

देउतालाई पुकार गरेकोछु मैले 

तिमीले म भन्दा राम्रो मान्छे पाउ !!

लागेपनि मनमा मायाको घाउ 

बिन्ती मायालु फाटेको मन  सिलाउ 

विपनीमा टाढा-टाढा भएनी हामी

 के छ मायालु भनि सपनीमा बोलाऊ !!

पानी खानी पहिलो

२ कक्षा सम्म आफ्नै गाउँको स्कुलमा पढियो | त्यो भन्दा माथि त भए पो पढ्नु त्यो बेला | सानो उमेर साथीभाईको दायरा पनि सानै | त्यसमा पनि आफ्नै टोल-छिमेकका केटाहरु कोहि सिमलटारी पढ्ने कोहि दघाँस पढ्ने | अनि केटाहरुले उनीहरुको स्कुलका गफ सुनाउने | उनीहरुका गफ सुनेरै मलाई पनी कहिले दाघाँसको स्कुलमा पढ्न पाइएला भन्ने हुन्थ्यो | २ कक्षा पास भएपछी त्यो अवसर जुर्यो | र त्यो अवसर सँगै शुरु भएकारहेछन् जिन्दगीका सबैभन्दा धेरै मिठा र सम्झना योग्य दिनहरु.. !!

२ कक्षा पास भइयो | यता जनसेवा प्रा.वि लाई बाईबाई गरियो | उता छत्र प्रा.वि ले स्वागत गर्यो | भनेपछि अब चैं ठुलै मान्छे बनियो | यो मैले भनेको हैन त्यतिबेलाको मेरो मनले भनेको | जनसेवामा २ कक्षासम्म पढाई हुने विद्यार्थी पनि थोरै सरहरू पनि थोरै | तर यहाँ कति हुन् के पढ्ने केटाकेटी र सर मिसहरु पनी | भर्ना भएर पढ्न गएको पहिलो दिन मान्छे हेरेरै दङ्ग परियो | 

हाम्रो गाउँमा अधिकांश पौड्यालहरुकै घर थिए | २-४ घर कुँवर हरुका | भनेपछि अधिकांश मेरा साथीहरु  पनी दाईभाई र भतिजाहरु हुने नै भए | म बाहेक अरु धेरैजसोले पहिल्यै नै दघाँस पढ्न थालेका थिए | त्यसैले ति सबै मेरा गुरु भए | को सँग बोल्ने, को सँग निउ खोज्ने, झगडा गर्ने  स्कुल जाँदा र फर्किंदा बाटोमा कस्ता नियम पालन गर्ने लगायत काँक्रा आरु कसरि चोर्ने सबै सिकाउने उनीहरु नै | तर यी गुरुहरुका नि गुरु थिए पदम दाई | गोबिन्दे, रने, कृष्णे, उपेन्द्रो, पिताम्बर, खर्रेको साहिलो( मधु) लगायत अन्य हामी सबै उनका चेला | उनले नियम बनाउने हामी पालन गर्ने | पदम दाईको नियममध्येकै एउटा महान नियम थियो.. "पानी खानी पहिलो" |

घरबाट स्कुल हिँडेपछी बाटोमा पानी खाने ठाउँ साउँखोला, जुक्खोली र बिटालुको धारो थिए | साउँखोला घरबाट नजिकै हुनाले खासै तिर्खा नलाग्ने हुँदा त्यहाँ कमै मात्रामा पानी खाइन्थ्यो | जुक्खोलीमा पानी खाँदा नाकमा लित(एक प्रकारको जुका) पस्छ भन्ने डरले झन् पानी नै खानेथिएनौं | त्यसैले हाम्रो पानी खाने मुख्य जक्सन स्कुल भन्दा केहि तलको बिटालुको धारो थियो | घरबाट स्कुल जाँदा त्यो धारामा सबैभन्दा पहिले कसले पानी खाने भनेर पदम दाईले बनाएको नियम नै "पानी खानी पहिलो" वाला नियम थियो | यो नियम स्कुलबाट घर फर्कंदा भने लागु हुने थिएन |

गुरुहरुका नि गुरु महागुरु श्री श्री श्री पदम दाईको नियम अनुसार त्यो धारोमा सबै भन्दा पहिले पानी खान चाहनेले बिहान सबैभन्दा छिटो हाम्रो ग्याङका सबैले सुन्ने गरी पानी खानी पहिलो भन्दै चिच्याउनुपर्थ्यो | पहिलो पछी चिच्याउनेले दोस्रो, दोस्रो पछी चिच्याउनेले तेस्रो पटकमा पानी खाने सौभाग्य प्राप्त गर्थ्यो | तर यसमा नि एउटा छुट्टै उप-नियम थियो | त्यो के भन्दा जुनसुकैले बिहान सबैभन्दा छिटो पानी खानी पहिलो भनेर चिच्याए पनि उसले पहिलो पटकमै पानी खान पाउने थिएन | उसले निसर्त पदम दाइलाई पहिलो चोटी पानी खान छोडीदिनुपर्थ्यो | र उसले दोस्रोमा खाने चान्स पाउँथ्यो | तर अलि ल्याङल्याङ गर्यो भने त्यो बिचराले सबैभन्दा अन्तिममा पानी खाने अवसर पाउँथ्यो | 

पानी खानी पहिलो.ओ..ओ...!! सुतीरहेको मेरो कानमा टिनिनि घन्टी बजेझैं गरि आवाज ठोकियो | अनि हाई काढ्दै आँखा मिच्दै मैले शरीर तन्कायँ | अनि खाटको छेउको एउटा प्वालबाट बाहिर हेरें | ल बाहिर त अँध्यारो पो छ त | कुन मुर्दार चिच्चायो यो रातीराती भन्दै म सुतें | पछी थाहा भयो त्यो मुर्दार रने रहेछ | बिहान ५ नबज्दै चिच्याएको रहेछ | 

पदम दाईको यो नियममा नि धेरै भनसुन र लेनदेनले काम गर्थ्यो | पदम दाईको चाप्लुसी गर्ने र बेलाबेलामा यसो मिठाईको जोहो गर्दिनेले पानी खानी पहिलो नभने पनि पहिलो चोटीमै पानी खान पाउँथ्यो | यसको बिरोधमा बोल्ने कसैको साहस हुने थिएन | बेकारमा आफ्नै शरीरको मर्मत गर्ने रहर कसलाई होस् | हुन त त्यो धारामा पहिलो चोटीमै पानी खाँदैमा के हुन्छ र भन्ने लाग्ला | तर धेरै हुन्थ्यो | त्यो धारामा पहिलो चोटीमै पानी खानेको शान अहिलेका प्रधानमन्त्रिसरहको नै हुन्थ्यो | अझ बढी नै पो हुन्थ्यो क्या र...| 

पानी खाने पहिलो हुन पाए त क्या शान हुने थियो | मेरो मनमा नि घरिघरि यस्तै तर्कना आइरहन्थ्यो | त्यसैले म पनि पदम दाईलाई रिझाउने,फकाउने कोसिशमा राम्रै लागेको थिएँ | आमासँग रोईरोई मागेको पैसाले किनेको मिठाई पदम दाईले र मैले बराबर भाग लगाएर खाइयो धेरै महिना सम्म | पदम दाईलाई लडेर जित्न यो स्कुलमा कसैले सक्दैन भनेर फर्माइस् त कती गरियो कति | निरन्तरको मेरो प्रयास खेर गएन | एकदिन करुणामयी पदम दाईको मन पग्लियो र मैले "पानी खानी पहिलो" हुने मौका पाएँ | आहा त्यो दिन खुशी के हो ?शान के हो ? भनेर अनुभूत गरेको मेरो पहिलो दिन |

सेवा गरे मेवा पाईन्छ कि पाइदैन त्यो त मलाई थाहा भएन | तर सेवा (चाप्लुसी नै सही) गरे "पानी खानी पहिलो" बन्न चैं अवश्य पाइन्छ | यो दिव्यज्ञान दिने प्यारो पदम दाईको जय होस् | तर एउटा कुरा सधै मनमा ओहोर-दोहोर गरिरहन्छ.. .. अहिले पानी पिउने भएको म पहिलेको पानी खाने बाल्यकालमा पुग्न पाए.....!!

तिमी र म

तिमी फुलेको गुराँस म फुलेको बाँस
तुलना गर्नु नै थियो मेरो दुस्साहस !!

तिमी फुलेमा सुन्दरता झल्कन्छ
म त फुल्दैमा पनि मृत्यु सल्कन्छ
हेर कती निर्दयी छ मेरो इतिहास
तिमी फुलेको गुराँस म फुलेको बाँस !!

तिमी शिरमा फुल्ने, भिरमा फुल्ने
तर म भने सधै दुख-पिरमा फुल्ने
त्यसैले मेरो शिर झुक्छ बार्हैमास
तिमी फुलेको गुराँस म फुलेको बाँस !!

म बेसीमा फुलें तिमी लेकमा फुल्यौ
उचाईमा फुल्यौ र त मलाई भुल्यौ
घमण्ड अङ्गाल्यौ गुमायौ विश्वास
तिमी फुलेको गुराँस म फुलेको बाँस !!

पौड्याल वंश र संस्कृति

पौड्याल वंशको बारेमा आज सम्म कती खोज -अनुसन्धान ,विवाद ,तर्कहरु र  भनाभन भए होलान् ?  र यी सबको परिणाम स्वरूप कति कृति , किम्बदंती र भनाईहरु समाजले प्राप्त गरे होला ? अनि प्राप्त ति सबै कृति, किम्बदंती र भनाईहरु सँग हामी कती परिचित छौँ होला ? हामी यी सब कुराको ज्ञाता हैनौं | तर  हामी धेरै  पौड्यालहरुलाई यि सम्पूर्ण कुराको बारेमा केहि न केहि अध्ययन गर्ने वा सुन्ने अवसर भने पक्कै मिलेको छ | र म पनि आफुले सुनेको, भोगेको  र केहि मात्रामा अध्ययन गरेको आधारमा केहि कुरा लेख्ने कोसिस गरेको छु | यहाँ ब्यक्त तथ्यहरु विभिन्न स्रोतहरुबाट लिएको छु | तर धारणाहरु भने मेरा व्यक्तिगत हुन् |

१. पौड्याल थर र आत्रेय गोत्र  बारे :-

      प्राचिन महर्षी आत्रेय ( कसैले अत्रि पनि भन्छन् ) का सन्तति भएकोले हामी पौड्यालहरुको गोत्र आत्रेय भएको मानिन्छ | तर आत्रेय गोत्री हामीहरुको थर पौड्याल कसरि रह्यो भन्ने कुरा भने रोचक छ | विभिन्न स्रोतहरुमा उल्लेख भए अनुसार बिक्रमको १२ औं शताब्दीमा पौडी गडवाल  मा बस्ने विद्वान वत्सराज भट्टलाई तत्कालिन डोटी राज्यका राजा राधा माधव सेनले आफुले लगाएको वाजपेय यज्ञ सम्पन्न गर्न प्रमुख आचार्यकोको भुमिका दिए | र उक्त यज्ञ सम्पन्न गर्ने क्रममा राजामा वैराग्य उत्पन्न भएपछी उनि सम्पुर्ण राजकाज र आफ्नी एक्ली छोरि समेतलाई उनै वत्सराजको जिम्मा लगाई काशी गए |  पौडी गडवालबाट आएका  वत्सराजका सन्ततिहरु लाई बिस्तारै पौडी-आलयका सन्तान  भन्न थालियो | र पछी त्यो पौडी-आलय पनि अपभ्रम्स भइ पौड्याल ( पौडेल) हुन गयो | 

       तर अचेल कतिपय मानिसमा पौड्याल र पौडेल फरक थर हो भन्ने भ्रम पनि छ | अझ अंग्रेजीमा लेख्दा त झन् Paudyal, Poudel, Paudel र Poudyal गरि विभिन्न तरिकाले लेख्दा मान्छेमा झनै भ्रम परेको छ | थर लेखाइमा एकरुपता नल्याएमा पछिल्लो पुस्तामा झनै अन्यौलता छाउने निश्चित छ |

  अनि हामी पौड्यालहरु पनी कालो र सेतो गरि दुई भागमा विभाजित छौं भनिन्छ | कतिपयले यी दुइथरी पौड्यालको गोत्र पनि फरक हो भन्छन् | र कसैले पौड्याल केवल कालो पौड्याल मात्र हुन् सेता पौड्याल भनेका सिग्देल हुन् पनि भन्छन् | भलै यसमा विवाद छ |  तर गुल्मिमा भने हामी कालो पौड्यालहरुको बाहुल्यता छ |

२. पौड्याल र जात बारे :-

      सामान्यतया पौड्याल भन्ने बित्तिकै उपाध्याय बाहुन हो भन्ने बुझाई छ | तर पौड्याल हरु जैसी र क्षेत्रि पनि धेरै छन् |अझ नेपालका कतिपय ठाउँमा दलित समुदायले पनि पौड्याल लेख्छन् भनिन्छ | तर यहाँ भित्र नि कसरी जात निर्धारण गर्ने भनेर निकै साँघुरो र सामन्ती शैली अपनाइएको जस्तो लाग्छ मलाई | जस्तो कुनै पुरुष उपाध्याय बाहुन पौड्यालले जति पटक बिहे गरेनी उ उपाध्याय बाहुन नै रहने तर महिला उपाध्याय बाहुन पौड्यालले दोस्रो बिहे गरे उ जैसी हुनुपर्ने | अनि बाहुन पुरुषले छेत्री बिहे गरे उ बाहुन हुने तर उसको छोरा छेत्री हुने | यो तरिका वास्तव मै सामन्ती छ | अझ कतिपय बाहुन पौड्याल पुरुषले त आफु भन्दा कथित तल्लो जातको महिला बिहे गर्ने तर उसले छोएको नखाने खाले पाखण्डीपन नि देखिन्छ | यस्ता कुरा हाम्रो पुस्ताले मान्न तयार छैन | जुन समाज परिवर्तनको लागि सहयोगी नै हुनेछ | जातीप्रथा भित्र  विसंगति धेरै भएकोले यहाँ थोरै मात्र चर्चा गरें |

३. थर गोत्र र बिहे बारे :-

     एउटै थर र एउटै गोत्रमा बिहे गर्नु हुन्न र मिल्दैन भन्ने चलन छ | र कतिपय सवाल वैज्ञानिक दृष्टिकोणले पनि सहि छन् | तर पुरुषप्रधान हाम्रो समाजमा आफ्नो बाउको जे गोत्र र थर हो त्यो नै उसका सन्तानको हुने गरेको छ | अनि अर्को गोत्र र थरकी महिला जब बिहे गरेर आफ्नो श्रीमानकोमा आउँछिन उनले आफ्नो श्रीमानको थर र गोत्र धारण गर्नुपर्ने नियम छ | यो आफैमा कत्तिको न्यायिक छ ? यसमा बहस आवश्यक छ | र कतिपय महिलाले आफ्नै माइतीको थर नै लेखेर सांकेतिक असहमति जनाएका छन् | र बिहेको सवालमा अहिले पहिलेको जस्तो मागी बिबाह को क्रम घट्दो छ | र प्रेम बिबाह दिनानुदिन बढ्दै छ | र सबैलाई थाहा छ प्रेम अन्धो छ | प्रेम गर्नेहरु गोत्र हेरेर प्रेम गर्दैनन् | तर जब बिहेको बेला आउँछ तब तनाब शुरु हुन्छ | र कतिले बिहे गरेरै छाड्छन् | कति भने डिप्रेसन र आत्महत्याको बाटो रोज्छन् | तसर्थ एउटै गोत्रसँग को बिबाह लाई पूर्ण बन्देज लगाउनु भन्दा कति पुस्ताको अन्तर भएमा बिहे गर्न मिल्ने भनेर एउटा मापदण्ड बनाउनु उपयुक्त होला | र हामी आत्रेय गोत्रधारीले पनि यसमा सोच्न आवश्यक भएको छ | यो कुरा आफैमा नराम्रो हो जस्तो मलाई लाग्दैन | गल्ति लेखेको  भए माफी चाहन्छु |

४.कुलपुजा र कुलदेवता बारे :-

   गुल्मीमा रहेका हामी अधिकांस कालो पौड्यालहरुले हरेक ३-३ बर्षमा कुलपुजा गर्छौं | र सायद ६-६ महिनामा गौरी पुजा गर्छौं | कुलपुजामा  (देउली) बलिको रुपमा काली पाठी र एक रंगका बोकाहरू चढाउछौं भने गौरी पुजामा खिर, पिठो ले काम चलाउछौं  | र अहिले गुल्मीमा छरिएर रहेका हाम्रा पुर्खाहरु बाग्लुङ जिल्लाको झिम्पा भन्ने ठाउँ बाट आएका भन्ने भनाइ छ हाम्रा अग्रजहरुको | देउली (देवाली) पुजाको दिन चंगर र घण्ट हल्लाउंदै कुल उत्रिएका (धामीहरु) कालिका, बराह मस्ट र गौरी लगायत अन्य देवताको पुकार गाउँदै काम्ने गर्दछन् | के साँच्चिकै कमाएर काम्छन् त ? यसको जवाफ देउतालाई छोडौं | विश्वास नगर्नेहरुले  नि यसलाई संस्कृतिको रुपमा संरक्षण गर्न सहयोग गर्नैपर्छ | किनकि यो हाम्रो चिनारी हो, पहिचान हो | हाम्रो क्षेत्र मा गरिने कुलपुजा र अन्य क्षेत्रमा गरिने कुलपुजामा भने धेरै असमानता छन् | कतै-कतैका पौड्यालहरुले बलि बिनै देवाली गर्छन |

५.पौड्याल र पद प्रतिष्ठा बारे :-
    अहिलेको नेपालको प्रधानमन्त्रि सरहको पद तथा तत्कालिन( वि.सं. १८९४ -१८९५ ) मुख्तियार भएका रंगनाथ पौड्याल नै हाम्रो वंशबाट सबैभन्दा उच्च पदमा पुगेका व्यक्ति हुन् | त्यसै गरि प्रतिष्ठाको हिसाबले कवि शिरोमणि लेखनाथ पौड्याल हाम्रो वंशबाट कहलिने एउटा होनहार नाम हो | र अन्य कति अज्ञात हाम्रा पुर्खाहरु आफ्नो कर्मले उच्च हुँदाहुँदै पनि इतिहासको पानामा नसमेटिएका हुन सक्छन् | आशा गरौँ कुनै दिन समेटिनेछन् |

६. अन्त्यमा :-

     पौड्याल वंशावलीको बारेमा र पौड्यालहरुको इतिहास ,संस्कारको बारेमा एकदमै थोरै जानकारी भएको मैले लेखेका कतिपय धारणा र तथ्यहरु गलत र कसैको आस्थामा चोट पुग्ने खालको भएमा माफी चाहन्छु |

                                     धन्यवाद ||

  

     

म

कसैले नसुघें नि
भिर छेउमा फुलिरहने धाइरो जस्तै म
कसैले नबोलाए नी
डाँडाभरि घुमिरहने कुहिरो जस्तै म

पुग्ने कहाँ थाहा नपाई
खुशीसाथ बगिरहने पानी जस्तै म
अब पछी के होला
थाहा नपाई पढीरहने कहानी जस्तै म

घमण्ड नै सहि तर
आफ्नै तालमा भुलीरहने मपाईं जस्तै म
नराम्रो नै सहि म त
राम्रो हुन बन्नुछैन तपाईं जस्तै म...... ||